Ruhların Kaçışı İncelemesi: Tanrıların Hamamındaki Bir Kız ve Sanatın Zirvesinde Çizilmiş Bir Film

Hikâye ve Tuhaf Yeni Dünya

Chihiro Ogino karşımıza kimsenin kahraman olarak hayal edeceği biri gibi çıkmıyor. Yeni bir kasabaya taşındığı için mutsuz, arka koltuğa yığılmış, mızmız bir çocuk o. Miyazaki bu sıradan keyifsizliği olduğu gibi bırakıyor; böylece Chihiro'nun sonradan yaptığı her şey hak edilmiş hissettiriyor. Ailesi yanlış bir yola saptıktan sonra terk edilmiş gibi görünen bir eğlence parkı buluyor. Anne ve babası başında kimsenin olmadığı yiyecekleri görüp izinsiz yemeye başlıyor. Cezaları gecikmiyor ve grotesk bir biçimde domuza dönüşüyorlar. Parkın üzerine akşam çökerken boş alanları ruhlar doldurmaya başlıyor ve aniden beliren bir deniz, Chihiro'nun insan dünyasıyla bağını kesiyor. Artık ona hiç ihtiyacı olmayan bir yerdeki tek insan o. Onu tanıdığını söyleyen Haku adlı bir çocuk, tanrıların yıkanmaya geldiği devasa hamama gizlice girmesine yardım ediyor. Hayatta kalması için ona somut bir yol gösteriyor: Bir iş bulmalı. Film buradan sonra standart bir arayış hikâyesinin kalıbına girmiyor. Chihiro, vardiyalarını tamamlayarak, birbiri ardına gelen tuhaf konuklarla ilgilenerek ve hamam onu her baskı altına aldığında harekete geçecek cesareti bularak anne ve babasını geri kazanmak zorunda. İlerlemesini kaderine değil, çalışmasına borçlu olması bu fantastik hikâyeye alışılmadık derecede sağlam bir temel kazandırıyor.

Chihiro ve Hamamın Sakinleri

Chihiro'nun sessizce değişmesi, filmin en büyük başarılarından biri. Ruhlar dünyasına korkmuş ve neredeyse hiçbir işe yaramaz hâlde giriyor, oradan becerikli ve iyi kalpli biri olarak ayrılıyor. Miyazaki, onun artık cesur olduğunu zafer dolu bir açıklamayla ilan etmek için filmi hiç durdurmuyor. Chihiro, her yeni sorunla yüzleşip yapılması gerekeni yaparak cesurlaşıyor. Etrafındaki insanlar ve yaratıklar, animasyonun en zengin yan karakter kadrolarından birini oluşturuyor. Yubaba, hamamı yöneten çengel burunlu cadı. Chihiro'nun adını ve onunla birlikte benlik duygusunun bir kısmını alıp ona Sen adını veriyor. Yubaba'nın tek yumurta ikizi Zeniba aynı yüze sahip, ancak Chihiro'ya şefkatle yaklaşıyor. Haku bir an sıcak davranırken bir sonraki an soğuk ve tehditkâr olabiliyor. Kendisi bile sırrını unutmuş bir çocuk o. No-Face, filmin en cesur karakter fikri: Başkalarının ona verdiği her şeyi yansıtan, yüzü olmayan yalnız bir gölge. Başta çekingen bir varlık olsa da hamamdaki açgözlülük onu canavarlaştırıyor. Kenarda kalan karakterler bile bütünüyle canlı hissettiriyor. Kamajii çok sayıdaki koluyla kazanı işletirken, işini hızlı yapan kıdemli çalışan Rin, Chihiro'nun işi öğrenmesine yardım ediyor. Dev bir bebek öfke nöbetleri geçiriyor. İs ruhları yıldız biçimli şekerler karşılığında etrafta koşturup kömür taşıyor. Hepsi bu hikâyeden çok önce başlamış ve Chihiro gittikten sonra da sürecek bir mitolojiden gelmiş gibi görünüyor. Hiçbiri yalnızca ekranı doldurmak için orada değil.

El Çizimi Animasyon ve Joe Hisaishi'nin Müziği

El çizimi animasyon, bu sanatın zirvesinde yer alıyor. Ahşap balkonların arasından süzülen buharı ve siyah suya yansıyan fenerleriyle hamam tek başına koca bir filmi taşıyabilir. İçindeki yüz ruh sıradan bir kalabalık gibi hareket etmiyor; her birinin yürüyüşü farklı görünüyor. Miyazaki, başka filmlerin atlayacağı hareketlere de aynı özeni gösteriyor. Chihiro ayakkabılarını giyerken beceriksizce uğraşıyor ve animatörler, bedeni korkudan donup kalmamayı yavaş yavaş öğrenen bir çocuğun kendine özgü ağırlığını yakalıyor. Renkler filmi çamurlu alacakaranlıktan hamamın sıcak neon ışıltısına, oradan da açık suların soğuk mavi grisine taşıyor. Bu geçişler rüyanın kendi içindeki hissini hiç bozmuyor. Joe Hisaishi'nin müziğini görüntülerden ayrı düşünmek artık imkânsız. Müziğin temelinde, insanın içini sızlatan solo piyano teması 'One Summer's Day' var; yine de müzik seyirciye her saniye ne hissetmesi gerektiğini söylemeye çalışmıyor. Sular altında kalmış bir ovadan geçen sözsüz tren yolculuğunda müzik ve görüntü, basit bir yolculuğu filmin en dokunaklı bölümüne dönüştürüyor. Hisaishi müziğin ne zaman yükselmesi gerektiğini biliyor. Suyun ve sahnedeki diğer seslerin sahneyi taşımasına izin vermek için ne zaman geri çekileceğini de aynı kesinlikle biliyor. İyi hoparlörler, filmin bu alanı ne kadar özenli kullandığını ortaya çıkarıyor. İşçiliği, büyüklüğünü ilan etmesine gerek bırakmadan kanıtlıyor.

İsimler, Açgözlülük ve Sessizliğin Gücü

Görkemli görüntülerinin altında Ruhların Kaçışı, insanın kim olduğunu unutunca ne olduğu üzerine düşünüyor. Yubaba'nın çalışanlarını tutsak tutmak için zincirlere ihtiyacı yok. Adlarını çalıyor ve kendi adını unutan biri oradan asla ayrılamıyor. Hamamdaki herkes ona Sen derken bile Chihiro, Chihiro olduğuna dair anısını korumak zorunda. Hikâyenin geri kalanını bir arada tutan bu mücadele. Miyazaki açgözlülük ve iştah üzerine fikirlerini bunun etrafında kuruyor. Chihiro'nun anne ve babası çiftlik hayvanlarına dönüşene kadar yemeklere saldırıyor. No-Face avuç avuç altın üreterek sevgi satın almaya çalışıyor, ama sonunda o altınlar hiçbir şeye dönüşüyor. Filmin çevreye verilen zarara duyduğu öfke en açık biçimde, pis kokulu ve çamurla kaplı bir ziyaretçi sözde bir 'kokuşmuş ruh' olarak geldiğinde ortaya çıkıyor. Chihiro ve hamam çalışanları içine saplanmış insan çöplerini çıkardıktan sonra yaratığın kirlenmiş bir nehir olduğu anlaşılıyor. Miyazaki bunların hiçbirini seyirciye sunulan bir açıklamaya dönüştürmüyor. Kimse dünyanın geçmişi hakkında uzun bir ders vermiyor, film bir harita sunmuyor ve hiçbir karakter kuralları sesli okumuyor. Ruhlar dünyası kendi koşullarıyla öylece var oluyor. Anlatımın yükünü büyük ölçüde boşluklar taşıyor: Duraklamaların duraklama olarak kalmasına izin veriliyor, karakterler sessiz bakışlar paylaşıyor ve tren sahnesindeki planlar çoğu animasyon filminin cesaret edebileceğinden daha uzun tutuluyor. Diyalog bu anları ancak zayıflatırdı. Çok az film söylenmeyenlere bu kadar güveniyor.

Neler İşliyor, Nerelerde Aksıyor?

Puanın tam 100 yerine 97 olmasının nedeni, kusursuza yakın bir filmin bile yakından bakıldığında birkaç dikiş izini göstermesi. Tüm güzelliğine rağmen orta bölüm biraz dağılıyor. No-Face'in hamamda ortalığı birbirine katması gerekenden biraz uzun sürüyor ve masalsı havadan gerçek bir tehdide geçiş, küçük izleyicileri veya filmi ilk kez izleyenleri sarsabilir. Rüya mantığı ruhlar dünyasına cazibesinin büyük kısmını kazandırıyor, ama zaman zaman anlaşılmaz hâle geliyor. Birkaç an, film sonucu hak ettirecek kadar şey gösterdiği için değil, hikâyenin bir çözüme ihtiyacı olduğu için çözüme kavuşuyor. Final de hikâyenin iplerini bir araya getirmek için tam zamanında geri dönen bir anıya dayanıyor. Chihiro'nun gelişimi çok güzel bir ölçülülükle işleniyor, ancak açık bir neden sonuç zinciri arayan izleyiciler ikinci yarıda ilerlemeden çok atmosfer bulabilir. Bunlar filme zarar veren değil, küçük sorunlar. Filmin eşsiz işçiliği ve Miyazaki'nin hafif bir dokunuşla işlediği ciddi ahlaki fikirleri bu sorunları fazlasıyla gölgede bırakıyor. Chihiro da nadir rastlanan türden bir kadın kahraman olmaya devam ediyor. Güç kazanarak değil, iyiliği ve azmi sayesinde başarıya ulaşıyor. Dürüst bir inceleme, güçlü yanları kusurlarını bu kadar büyük farkla aşan bir filmde bile belli belirsiz dikiş izlerini kabul etmeli.

Sıkça Sorulan Sorular