Prenses Mononoke İncelemesi: Miyazaki'nin Kimsenin Kötü Olmadığı Destanı

Hikâye ve Konu

Yok olmakta olan Emishi halkının son prensi Ashitaka, köyünü kurtarmak için bir tanrıyı öldürür: etine saplanmış bir demir top yüzünden kıvranan şeytani solucanlardan oluşan bir kütleye dönüşmüş bir yaban domuzu tanrısını. Bu zafer ona her şeyine mal olur. Koluna yayılan bir lanet, ona korkunç bir güç verirken kendisini yavaş yavaş öldürmektedir. Sürgüne gönderilen Ashitaka, bu demirin kaynağını ve belki de bir çare bulmak için batıya doğru yola çıkar. Karşısına, güçlü ve etkileyici Leydi Eboshi'nin yönettiği kale gibi bir demirhane olan Demir Kasabası çıkar. Kasabanın fırınları çevresindeki ormanı durmadan yutmaktadır. Orman, hayvan tanrıları ve kurtlar tarafından büyütülmüş, Eboshi'nin ölmesini isteyen insan kızı San aracılığıyla karşılık verir. Miyazaki bunların hiçbirini basitleştirmeyi kabul etmez. Eboshi hastalara ve dışlanmışlara sığınak sağlar; tanrılar asil varlıklardır ama öfkeden akıllarını yitirmektedir. Ashitaka'nın amacı kazanmak değil, 'nefretten arınmış gözlerle görmek', haklı gerekçeleri olan iki tarafın arasında durup bir şekilde birbirlerini yok etmelerini engellemektir. Konusu bir fantastik macerayı andırır, fakat film bir trajedi gibi ilerler.

Karakterler

Filme adını veren 'Mononoke' San, kendisine asla prenses demezdi. O, animenin en yırtıcı kadın kahramanlarından biri: yabani, öfke dolu ve kurtların yanında kendi türünün yanında olduğundan daha rahat. Ashitaka hem onun zıddı hem de aynası, olağanüstü sakinliği sıradanlıktan değil, zor kazanılmış bir disiplinden gelen genç bir adam. Aralarındaki aşk, adına aşk denebilirse, hiçbir zaman derli toplu bir sonuca varmaz ve film bundan güç kazanır. Asıl sürpriz ise tüm animasyon dünyasının en karmaşık karşıt karakterlerinden biri olan Leydi Eboshi: toplumun dışına itilmişleri silahlandıran ve kutsal olanı gözünü bile kırpmadan yerle bir eden ilerici bir despot. Çevrelerinde unutulmaz karakterler dolaşır: devasa kurt tanrıça ve San'ın evlatlık annesi Moro; neşeyle ahlak tanımayan keşiş paralı asker Jigo; kendi türünü katliama sürükleyen yaşlı yaban domuzu tanrısı Okkoto. Kodama adı verilen, sessiz ama tıkırtılar çıkaran küçük ağaç ruhları bile anında ikonikleşir. Burada kimse bir tipten ibaret değil. Herkes makul bir şey istiyor ve onları birbirinin boğazına sarılmaya iten de tam olarak bu makul istekler.

Animasyon ve Ses

Bu film, Ghibli'nin el çizimi ustalığının mutlak zirvesi. Benek benek ışığı, yosunu ve suyu neredeyse bir ibadet sabrıyla resmedilen orman nefes alıyor. Ardından stüdyonun animasyona taşıdığı en sarsıcı aksiyon sahnelerinden bazıları patlak veriyor: kol koparan oklar, arazinin üzerinde kaynayarak yayılan tanrılar ve doruk noktasında saf, sıvı bir dehşete dönüşüm. Söylenene göre Miyazaki filmin karelerinin şaşırtıcı derecede büyük bir kısmını bizzat elle düzeltmiş. Bu emek, dörtnala koşan her adımın ve yere düşen her bedenin ağırlığında hissediliyor. Gündüzleri dingin bir geyik tanrısıyken alacakaranlıkta yıldızlarla benekli, devasa Gece Gezgini'ne dönüşen Orman Ruhu Shishigami, gerçekten hayranlık uyandıran bir tasarım. Bir de Joe Hisaishi'nin müzikleri var; belki de Miyazaki için yaptığı en iyi çalışma. Kayıp duygusuyla sızlayan, yükselen ve ağıt havasındaki ana tema, savaş davullarına ve sessiz hayranlık anlarına eşlik ediyor. Senaryosunu romancı Neil Gaiman'ın yazdığı İngilizce versiyon, alışılmadık ölçüde edebi ve özellikle bulup izlemeye değer. Ses ve görüntü bir bütün olarak çalışıp Orta Çağ Japonya'sındaki bir ormanı yeryüzündeki son kutsal yer gibi hissettiriyor.

Temalar ve Onu Farklı Kılanlar

'Doğaya karşı sanayi' hikâyelerinin çoğu, kötüsü açıkça belli olan ahlak dersleridir. Prenses Mononoke bu kalıbı yakıp kül ediyor. Evet, bu ekolojik bir film, hatta belki de animasyona aktarılmış en tutkulu örneği. Ama Miyazaki ne doğayı romantikleştirmeyi ne de ilerlemeyi şeytanlaştırmayı kabul ediyor. Orman tanrıları görkemli ve yok olmaya mahkûm; öfkeleri de Ashitaka'yı lanetleyen şeytani yozlaşmanın aynısına dönüşüyor. Demir Kasabası'nın ormanı yok etmesi gerçekten canavarca, ama kasaba aynı zamanda gözden çıkarılmış insanların ve engellilerin karınlarını doyurup onurlarıyla yaşadığı bir sığınak. Filmin radikal hamlesi, bu iki gerçeğin aynı anda doğru olduğunda ısrar etmesi. Film, cennete dönüş olmadığını, ilerlemenin de insana temiz bir vicdan sunmadığını savunuyor. Geriye yalnızca bir arada yaşamanın yorucu emeği kalıyor. Köklerini Şinto animizminden alan ve Japonya'nın Muromachi döneminde sanayiye doğru sarsıntılı yönelişini arka plana koyan film, tanrıları, insanları ve toprağı yaralı bir sistemin parçaları olarak ele alıyor. Kolay bir arınma sunmayı reddetmesi, onu animasyon olsun olmasın neredeyse bütün fantastik destanların üzerine taşıyan şey. Sana kendini iyi hissettirmek istemiyor. Dürüstçe düşünmeni istiyor.

Güçlü ve Zayıf Yanları

Filmin güçlü yanları neredeyse akıl almaz: tutarlı ve yetişkinlere hitap eden bir ahlaki bakış, eşsiz bir ustalık ve her biri daha sıradan bir filmi tek başına sırtlayabilecek bir kadın kahramanla karşıt karakter. Destan sıfatını gerçekten hak eden nadir eserlerden biri. Ama Mononoke kusursuz değil ve aksini iddia etmek ona iyilik etmez. Hem anlatı hem de tema bakımından yoğun ve tarafların çokluğu (Emishi, kurtlar, yaban domuzları, maymunlar, samuraylar, Jigo'nun avcıları ve Demir Kasabası'na rakip beyler) ilk kez izleyen birini bunaltabilir. Temposu hararetli ve dur durak bilmez; Totoro veya Ruhların Kaçışı'nı bu kadar yumuşak kılan sessiz, nefes aldıran aralar burada pek yok. Ashitaka, taşıdığı tüm ahlaki ağırlığa rağmen bazen bir insandan çok bir ilke gibi, herkesin etrafında döndüğü hareketsiz bir merkez gibi gelebilir. Sonu tematik olarak mükemmel olsa da hikâyenin kozmik ölçekteki meselelerini bazı izleyicilerin isteyeceğinden daha hızlı çözüyor. Şiddet de hafife alınacak gibi değil: kopan uzuvlar, fışkıran kan ve sahici beden korkusu var. Bu, Ghibli'nin iç ısıtan filmleri anlamında bir çocuk filmi değil; öyle bir beklentiyle başlamak filmden hızla uzaklaşmanın en kolay yolu.

Sıkça Sorulan Sorular