Millennium Actress İncelemesi: Satoshi Kon'un En Romantik Filmi, Sinema Tarihinde Bir Kovalamaca
Yazar: Mika Tanabe · EditörBazı filmler bir hikâye anlatır. Millennium Actress ise hikâyenin içinde koşar. Satoshi Kon, ikinci uzun metrajında son derece basit bir çıkış noktasını, bir belgesel ekibinin inzivaya çekilmiş eski bir yıldızı onlarca yıllık sessizliğinden çıkarmasını alıp hafıza, performans ve Japon sinemasının bütün tarihi boyunca baş döndürücü bir koşuya dönüştürüyor. Yaşlanmış oyuncu Chiyoko Fujiwara hayatını anlatırken röportajı yapanlar da biz de onun anılarının ve oynadığı rollerin içine çekiliyoruz; sonunda kadını canlandırdığı karakterlerden ayırmak imkânsızlaşıyor. Film hem biçimsel açıdan cesur hem de duygusal açıdan doğrudan, neredeyse başka hiç kimsenin başaramadığı bir birleşim. Kon'un gerilimlerinden daha sıcak ve tekrar tekrar izlenebilecek bu filmde yönetmen, nadiren görülen bir içtenlikle çalışıyor.
Kısa cevaplar
- Millennium Actress 9.0 puanını hak ediyor mu?
- Evet, ediyor. Chiyoko'nun arayışı, göz kamaştırıcı kurgu ve Susumu Hirasawa'nın yükselen müziği eşliğinde bir ömürlük özlemi sinemada heyecan verici bir koşuya dönüştürüyor. Ancak anılar ve film rolleri öyle serbestçe iç içe geçiyor ki net sınırlar isteyenler bu yolculuğu sinir bozucu bulabilir.
- Bu film kimlere göre?
- Biçimsel açıdan maceracı filmleri seven romantikler, Chiyoko'nun bağlılığına ve Satoshi Kon'un görsel yaratıcılığının altındaki sıcaklığa bayılmalı. Olayların dümdüz anlatılmasına ya da Chiyoko'nun ömrünü peşinde geçirdiği adamın ayrıntılı bir portresine ihtiyaç duyuyorsan bu filmi pas geç.
- Nereden başlamalıyım?
- Millennium Actress'in kendisiyle başla. Açılışta bir belgesel ekibi inzivaya çekilmiş Chiyoko'yu ziyaret ediyor, ardından eski bir anahtar aracılığıyla yeni izleyicileri onun hikâyesini şekillendiren anılara ve sinema rollerine çekiyor. Rahatına bak ve dönemler arasındaki geçişlerin seni taşımasına izin ver.
- Ne kadar zaman ayırmalıyım?
- Film baş döndürücü bir tempoyla ilerliyor; on yıllar ve türler arasında öyle hızla koşuyor ki duygusal bir an seni hazırlıksız yakalayabiliyor. 90 dakikanın altında süren tek bir film, ancak katmanlı görüntüleri tekrar izlemeyi cazip kılıyor.
- Paprika
Paprika, Kon'un gerçeklikle hayal arasındaki sınırı aşan görüntülere duyduğu hayranlığı ve heyecan verici görsel geçişlerini paylaşıyor. Rüyalar içindeki soruşturması, Chiyoko'nun sıcak ve romantik arayışından daha gerçeküstü ve daha tedirgin edici.
- Dün Gibi
Dün Gibi de hayatına dönüp bakan, anıların geri dönüşünde duygusal anlam bulan bir kadını izliyor. Düşünceli ve gerçekçi temposu, Millennium Actress'in sinema türleri arasındaki koşusundan bambaşka bir yerde duruyor.
Hikâye ve Konu
Hikâyenin çıkış noktası göründüğünden daha büyük. Ginei Stüdyoları yıkılmak üzeredir ve belgeselci Genya Tachibana, şöhretinin zirvesindeyken oyunculuğu bırakıp inzivaya çekilen, stüdyonun gözlerden kaybolmuş efsanesi Chiyoko Fujiwara ile sonunda bir röportaj ayarlar. Yanında bir hediye getirir: Chiyoko'nun çok uzun zaman önce kaybettiği eski bir anahtar. Bu anahtar her şeyin kapısını açar. Chiyoko genç bir kızken yetkililerden kaçan yaralı bir ressama, siyasi bir muhalife sığınacak yer vermiştir. Ressam anahtarı ona emanet etmiş, Chiyoko da onu geri vereceğine söz vermiştir. Adamı bir daha hiç görmez. Bunun üzerine oyuncu olur ve onunla ilgili söylentilerin peşinde setten sete koşar; feodal dönem destanlarından savaş melodramlarına, Meiji dönemi aşk hikâyelerinden yıldızlara doğru fırlatılan bir rokete kadar uzanır bu yolculuk. Hikâyeyi asıl parlatan, Kon'un anıyla sinemayı birbirinden ayırmayı reddetmesi. Chiyoko'nun gerçek hayatı ve beyazperdedeki sayısız rolü, arayışın kendisi kurmacadan ayırt edilemez hâle gelene kadar iç içe geçer. Genya ile şüpheci kameramanı Kyoji de bu akışa kapılır. Ortaya çıkan, bir an olsun dengesini kaybetmeyen, kesintisiz ve giderek hızlanan bir kovalamaca.
Karakterler
Chiyoko, animenin büyük romantik kahramanlarından biri ve Kon onu gerçekten özenle işliyor. Şaşkınlık dolu bir genç kızdan yorgun bir yaşlı kadına uzanan bütün bir ömrünü izliyoruz. Film, gençliğinde verdiği tek bir sözün bütün hayatını belirlemesine izin verirken onunla bir an bile alay etmiyor. Bağlılığı filmin atan kalbi. Çerçeve hikâye de gösterişsiz bir ustalık taşıyor: Belgeselci Genya Tachibana tarafsız bir gözlemci değil. Chiyoko'ya hayran, onunla kendi gömülü geçmişini taşıyor ve anılarının içinde sadık bir hizmetkâr, bir kurtarıcı, bir seyirci olarak tekrar tekrar belirip ona hep yardım ediyor. Kameramanı Kyoji ise alaycı şüpheciliği temsil ediyor; kendisi de bu imkânsız mantığın içine sürüklenirken söylenmeden duramıyor. Çevrelerinde daha sert çizilmiş kişiler var: Chiyoko'nun her dönemine tekrarlayan bir kâbus gibi musallat olan yara izli gizli polis ve Chiyoko'nun peşinden koştuğu adam hakkında belli ettiğinden fazlasını bilen, yaşlanmakta olan rakip oyuncu Eiko Shimao. Burada kimse dolgu değil; yalnızca parça parça gördüğümüz, peşine düşülen adam bile olay örgüsünün bir aracı olmaktan çok gerçek bir yokluk olarak hissediliyor.
Animasyon ve Ses
Kon'un kurgu ustalığını ilan ettiği yer tam da burası. Millennium Actress neredeyse tamamen onun imzası hâline gelen görsel eşleştirmeli kurgu üzerine kurulu. Bu geçişler Chiyoko'yu bir zaman ve mekândan çekip adımının ortasında bir başkasına bırakıyor: Feodal bir şatodaki sürgülü kapı savaş zamanı bir sokağa açılıyor, bir anıda yaşanan tökezleme bambaşka bir filmdeki tökezlemeye dönüşüyor. Hafıza, tarih ve sinema kesintisiz tek bir harekette birleşiyor; Madhouse'un animasyonu da bu imkânsız birleşme noktalarını yalnızca pürüzsüz değil, kaçınılmaz hissettiriyor. Temelinde koşmak olan bir hikâyeye yakışır biçimde bütün film koşuyor ve kurgunun kendisi duyguya dönüşene kadar hızlanıyor. Bir de Susumu Hirasawa'nın pek de gizli olmayan kozu, film müziği var. Yükselen elektronik ve koral teması, dönemler arasında doruğa ulaşan koşunun altında kabarıyor ve teknik ustalığı insanın göğsünü kabartan saf bir arınma duygusuna dönüştürüyor. Ses ve görüntü öyle sıkı kenetlenmiş ki finale geldiğinde bir kovalamacayı izlemekten çok onun içine sürükleniyorsun. Baştan sona göz kamaştıran bir işçilik.
Temalar ve Filmi Farklı Kılanlar
Çoğu aşk hikâyesi kavuşmayı anlatır. Millennium Actress ise arayış üzerine ve peşinden koşmanın yakalamaktan daha önemli olduğu yönünde radikal bir fikir ortaya koyuyor. Chiyoko neredeyse hiç tanımadığı bir adama doğru bir ömür koşuyor ve filmin sarsıcı son dönüşü, onun bunu başından beri anlamış olabileceğini düşündürüyor: Asıl mesele özlemin kendisi, onu hayatta ve hareket hâlinde tutan güçtü. Aşk ve arzu üzerine çarpıcı biçimde olgun, ama bir zerre bile alaycılık taşımayan bir fikir bu. Bunun üzerine Kon'un daha derin takıntısı ekleniyor: Gerçekle kurmaca, hafızayla performans arasındaki geçirgen sınır. Chiyoko'nun hayatı yalnızca çektiği filmlerde ve anlattığı hikâyede yaşamaya devam ediyor. Bu da filmi, sinemanın bir ölümsüzlük makinesi, zamanın kendisini geride bırakmanın bir yolu oluşu üzerine sessiz bir düşünceye dönüştürüyor. Aynı zamanda Japon sinemasının feodal dönemden savaşa, modern çağdan bilimkurguya uzanan dönemlerinde içten bir gezinti sunuyor. Onu farklı kılan, tüm bu biçimsel hırsın hiçbir zaman soğuklaşmaması: Bu, gerçek bir aşk hikâyesinin nabzını taşıyan deneysel bir film.
Güçlü ve Zayıf Yanları
Ödünler konusunda dürüst olalım. Millennium Actress'i göz kamaştırıcı kılan şey, yani gerçeklikle hayali birbirinden ayırmayı reddetmesi, bazı izleyicilerin filmden kopmasına da yol açabilir. 'Gerçekte' ne olduğunu açıkça anlatan bir hikâye istiyorsan, filmin anılar, sinema ve günümüz arasında sürekli kayması kafa karıştırıcı, hatta sinir bozucu gelebilir. Daha geleneksel bir dramın sunacağı net cevapları vermiyor. Klasik Japon sinemasına biraz aşina olmak da deneyimi derinleştiriyor; olmayanlar türlere sevgiyle yapılan bazı öykünmeleri kaçırabilir. Doksan dakikanın altındaki kısa süresinde film çok hızlı ilerliyor, hatta bazen duygusal anlar sen kendini hazırlayamadan geliyor. Chiyoko'nun peşinden koştuğu adam da bilinçli olarak yüzeysel bırakılıyor, bir insandan çok bir sembol olarak kalıyor. Ama bunlar filmin hırsının bedeli, başarısızlığı değil. İşçilik kusursuz, yapı sapasağlam ve final, animasyonun en sessizce sarsan yumruklarından birini indiriyor. Filmi kendi rüya gibi koşullarıyla kabul ettiğinde karşılığını bütünüyle ve her izleyişte alıyorsun.
Sonuç
Millennium Actress, Satoshi Kon'un en içten hâli ve pek çok hayranına göre tam da alışıldık dehşetin yerini bağlılığa bıraktığı için onun en iyi filmi. Teknik bir mucizeyi, Japon sineması tarihini ve gerçekten göz yaşartan bir hikâyeyi kesintisiz, koşar adım ilerleyen bir bütünde birleştiriyor; bütün bunları yaparken de asla bir ödev gibi hissettirmiyor. Evet, senden mantığını çözmek yerine ona teslim olmanı istiyor ve ilk izleyiş biraz başını döndürebilir. Kendini ona bırak. Görsel eşleştirmelerin seni taşımasına, Hirasawa'nın müziğinin işini yapmasına izin ver. O zaman, bu sanat dalının en güzel repliklerinden biri olan kapanış cümlesine geldiğinde, filmi sevenlerin onu neden böylesine tutkuyla sevdiğini anlayacaksın. Kon'a açılan mükemmel bir kapı ve bir sanat olarak anime filminin ulaştığı zirvelerden biri. Mutlaka izlenmeli ve tekrar tekrar izlenebilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Kesinlikle. Gelmiş geçmiş en iyi anime filmlerinden biri ve Satoshi Kon'un en büyük başarılarından biri olarak görülüyor. Hem biçimsel açıdan deneysel hem de duygusal açıdan derin olabilen nadir filmlerden. Sinemayı biraz olsun seviyorsan ya da bir duyguya mantıklı olandan çok daha uzun süre tutunduysan, seni derinden etkileyecek. Kısa süresi sayesinde tadında bitiyor; rüya gibi yapısıysa her izleyişte yeni görsel eşleşmeler ve bağlantılar ortaya çıkararak onu tekrar tekrar izlenebilir kılıyor. Mutlaka izlenmeli.