Shinichiro Watanabe: Animeyi Müzik Gibi Besteleyen Yönetmen

Müzik Öncülüğü Üstleniyor

Watanabe’nin filmografisini bir türler listesi yerine diskografi olarak görmek, onu anlamayı kolaylaştırıyor. Yapımları seslerine göre sıraladığında tercihleri açıklık kazanıyor. Cowboy Bebop, bebop cazından ve blues’dan besleniyor. Samurai Champloo, turntable odaklı hip-hop ritimleriyle akıyor. Kids on the Slope, straight-ahead cazı karakterlerinin ellerine bırakıyor. Carole & Tuesday ise pop şarkı yazımını olay örgüsüne dönüştürüyor. Her örnekte önce müzik dili geliyor ve sonrasında her şeyi o belirliyor: Bir sahnenin ne hızla kurgulandığını, dünyaya hangi renklerin hâkim olduğunu ve karakterlerin zorlama görünmeden nasıl bir havaya bürünebildiğini. Yönetmenlerin çoğu ters sırayla çalışır, kurgusu tamamlanmış bir yapımı besteciye verip mevcut görüntüleri destekleyecek müzik ister. Watanabe ise müzikleri kendi söz hakkı olan bir ortak yazar gibi görüyor. Bu da birlikte çalıştığı müzisyenleri birbirinin yerine geçebilen ücretli çalışanlar değil, gerçek yaratıcı ortaklar yapıyor. Bunların en ünlüsü besteci Yoko Kanno. En bilinen eserlerinin sesinde onun parmak izi var ve pek çok izleyici, olay örgüsünü unuttuktan çok sonra bile Kanno’nun melodilerini hatırlıyor.

Cowboy Bebop Cazı Yapısının Temeline Koyuyor

Cowboy Bebop bu fikri en saf hâliyle sunuyor. Bölümlerine “session” deniyor; bu adlandırma dizinin nasıl kurulduğunu da anlatıyor. Katı bir hikâye akışı yerine atmosferle birbirine bağlanan, kendi başına duran serbest rifflerden oluşan bir caz performansı gibi ilerliyor. Grup yeniden bir araya gelmeden önce her bölüm farklı bir tonda solosunu atıyor. Yoko Kanno ve Seatbelts, tamamlanmış aksiyona müzik eklemiyor. Aksiyon, onların çaldığı müziğe göre kurgulanıyor. Bir silahlı çatışma müzikteki swing sayesinde ritim kazanırken, dizinin melankolisinin büyük kısmı diyaloglara değil, baladlara yerleşiyor. Biçimle içerik kusursuzca örtüşüyor. Karakterler, bir işten diğerine sürüklenerek yaşayan ve geçmişleriyle hesaplaşamayan göçebeler. Caz, bu hayata uygun bir yapı kazandırıyor. Doğaçlama yapıyor, kolay çözümleri reddediyor, dışarıdan havalı görünüyor ve içinde yas tutuyor. Daha sıkı bir olay örgüsü bu insanları bu kadar iyi anlatamazdı. 90’ların sonundan bu dönüm noktası bugün hâlâ etkisini koruyor, çünkü anlatısı ve müzikleri aynı fikri iki farklı biçimde ifade ediyor.

Samurai Champloo Gücünü Anakronizmden Alıyor

Samurai Champloo aynı yöntemi daha riskli bir alana taşıyor. Edo dönemi Japonya’sına hip-hop yerleştirmek, kulağa bir kostüm partisi numarası gibi geliyor ama bu anakronizm dizinin temel fikrine dönüşüyor. Hayatını kaybeden prodüktör ve DJ Nujabes ile diğer beat yapımcıları, lo-fi ve boom-bap bir ritim sağlıyor. Watanabe de yönetmenliğini bu ritme uyduruyor. Sahne geçişleri plak çizikleri gibi duyuluyor, kılıç dövüşleri bir freestyle’ın akışını izliyor; grafiti ve beatbox ise sanki hep oradaymış gibi feodal Japonya’ya giriyor. Müzik, ortama yalnızca daha fazla tarz katmak için eklenmiyor. İki kültürün aynı ruhu paylaştığını savunuyor. Gezgin bir kılıç ustasıyla gezgin bir MC, aralarında yüzyıllar olsa da benzer bir dürtüyle hareket eden aynı huzursuz figürün farklı versiyonlarına dönüşüyor. Dizinin adı bile karıştırma fikrine göz kırpıyor. Bu karışım, dizinin görünümünü ve sesini olduğu kadar temalarını da taşıyor. Watanabe, türleri kaynaştırarak toplumun dışına itilmiş insanlar ve doğaçlama hakkında, ayrıca kendi yolunu bulmanın gerektirdiği inatçı çaba üzerine söz söylüyor. Samurai Champloo bu fikirleri, müzik ve tarih dünyalarını çarpıştırarak geliştiriyor.

Müzik Olay Örgüsüne Dönüştüğünde

Watanabe bazı yapımlarında müzik metaforunu doğrudan konuya dönüştürüyor. Kids on the Slope, bir sahil kasabasında cazı keşfeden gençleri izliyor. Merkezinde, enstrümanların şaşırtıcı bir doğrulukla canlandırıldığı bir çatı katı jam session’ı var. Parmak hareketleri ve nefes alışları kadar, birlikte çalmanın çocuklar arasındaki farkları sessizce nasıl erittiği de görülüyor. Carole & Tuesday bu yaklaşımı daha ileri taşıyor. Yakın gelecekte geçen dizinin tamamı, şarkı yazan iki kızın üzerine kurulu ve özgün parçaları, normalde diyalogların üstleneceği duygusal ağırlığı taşıyor. Bu yapımlar Watanabe’nin yöntemini görmeyi özellikle kolaylaştırıyor. Bir performansın anlatıyı duraklatmak yerine ilerleteceğine güveniyor. Bir solo, bir karakteri açığa çıkarabiliyor. Bir düet, aşk sahnesi işlevi görebiliyor. Canlı bir performans, hiçbir monoloğun ulaşamayacağı güçte bir doruk noktası yaratabiliyor. Şarkılar, hikâyenin parçaları arasındaki zamanı doldurmuyor. Kids on the Slope ve Carole & Tuesday’de hikâyenin kendisi onlar; çevrelerindeki drama ise karakterleri müziğin sonunda çalacağı ana getirecek şekilde düzenleniyor.

Özden Çok Tarza Önem Verdiği Eleştirisi

Watanabe’ye yöneltilebilecek en adil eleştiri, yönetmenliğinde atmosfere öncelik vermesi. İşler iyi gitmediğinde bu, yönünü kaybeden ya da sona gelmeden gücünü yitiren bir olay örgüsüne yayılmış, göz alıcı görüntüler ve müthiş müzik seçimleri anlamına gelebiliyor. Bu eleştiriyi destekleyen örnekler var. Terror in Resonance, gerilimi yüksek bir hikâye olarak başlayıp sonuna doğru daha düşsel ve daha az tutarlı bir hâl alıyor. Bölümlük yapılara düşkünlüğü de olay örgüsünün işleyişinden çok bir atmosferi sürdürmekle ilgileniyormuş gibi görünmesine yol açabiliyor. Hikâyenin temel amacının olay örgüsü olduğu varsayılırsa bu eleştiri anlam kazanıyor. Watanabe’nin eserleri ise bu varsayımı reddediyor. Onun yapımlarında özü ton ve müzik taşıyor. Bir Bebop baladının içindeki sızı ya da bir Champloo geçişinin keskinliği, anlamın üzerine konmuş çekici bir süs değil, anlamın bir parçası. Bu dizilerden açık vermeyen bir olay örgüsü beklemek, harika bir albümü parça listesi dağınık hissettirdiği için eleştirmeye benziyor. Bu serbestlik, yönetmenliğini besleyen caz geleneğinin bir parçası. Sıkı ilerleyen anlatıları tercih eden izleyicileri hayal kırıklığına uğratsa bile bilinçli bir tercih ve bir ustalık meselesi.

Lazarus ve Yöntemin Ömrü

Kariyerinin üzerinden onlarca yıl geçmesine rağmen Watanabe’nin yöntemi eskimedi. En yeni dizisi Lazarus, formülü korurken sesi tazeliyor. Caz ve elektronik müzikleri, saksofoncu Kamasi Washington gibi sanatçılara dayanıyor ve canlı çekim tadındaki hareketli dövüş yönetmenliğiyle birleşiyor. Sonuç, müziği öne koyan bir yaklaşımın nostaljiyi yeniden ısıtmak yerine hâlâ yeni eserler üretebildiğini gösteriyor. Bu kalıcılık, Watanabe lehine en güçlü kanıt. Kariyerini trendlerin peşinden koşarak geçiren bir yönetmenin filmografisi muhtemelen şimdiye kadar eskimiş görünürdü. Onun eserleri yaşamaya devam ediyor, çünkü tür hiçbir zaman nihai hedef olmadı. O, bir hissin peşine düştü ve sesin kendisini o hisse yönlendirmesine izin verdi. Bir anime kontrolü müziklere bıraktığında onun etkisini duyabilirsin. Her “ders çalışmalık lo-fi anime beat’leri” çalma listesinin kökeninde Champloo var. Bestecisini gerçek bir yaratıcı olarak gören her dizi, Watanabe’nin yapılabileceğini kanıtladığı şeye bir şeyler borçlu. Kariyeri basit bir iddiaya dayanıyor: Bir groove, koca bir dünyanın temeli olabilir. Art arda gelen dönüm noktası niteliğindeki yapımlar, bu iddianın karşılığını bulduğunu gösteriyor.

Sıkça Sorulan Sorular