Iyashikei: İyileştiren Anime Sanatı

İyileştirmek Bir Ruh Hâli Değil, Bir Amaçtır

Slice of life, bir hikâyenin kapsamını anlatır: sıradan insanların sıradan günlerini geçirmesini. Iyashikei ise eserin ne yapmayı amaçladığını söyler. Bu fikirler yeterince sık örtüştüğü için izleyiciler onları sürekli eş anlamlı sayar, ama birbirlerinin yerine kullanılamazlar. Nichijou ve Bocchi the Rock! açıkça slice of life kapsamına girer, ancak ikisi de komik zamanlamaya ve olayların giderek büyümesine dayanır. Verdikleri keyif, espriden önceki duraklamadan değil, esprinin kendisinden gelir. Sound! Euphonium, dramasını gündelik hayata yakın tutar, ama onu harekete geçiren şey yine çatışmadır. Rekabet, sıralamalar ve incinen duygular hikâyeyi ilerletir. K-On! ise ikisinin sınırında durur. Pek çok kişi için rahatlatıcı bir seyir sunacak kadar sıcaktır, ancak temposunu kulüp faaliyetleri ve komedi ritmi sağlar. Sakinlik, temel bir tasarım tercihi olmaktan çok, hoş bir sonuç olarak ortaya çıkar. Gerçek iyashikei, kolay gerilim fırsatlarını tekrar tekrar reddetmesinden tanınır. Kaçırılan bir son tarih, bir rekabet ya da bir sır her an gerilim yaratabilir. Anime, bu fırsatların her birini geri çevirir ve bunu başından sonuna sürdürür. Bu tutumu korumak, araya birkaç yumuşak sahne koymaktan çok daha zordur. Anlatım biçimini tanımlayan da budur. Çevresindeki genel ruh hâli ise yalnızca havadan ibarettir.

Aria Yol Haritasını Dünyalaştırılmış Bir Mars’ta Buldu

Kozue Amano’nun mangası, yönetmen Junichi Satou’nun öncülüğünde Hal Film Maker tarafından animeye uyarlandı. En zekice hamlesi, olağanüstü sakin bir hikâyeyi bilimkurgu ortamına yerleştirmekti. Mars, Aqua adlı bir su dünyası olarak yeniden şekillendirilmiştir. Kanalları ve gondollarıyla Neo Venezia şehri, asıl Venedik bilerek örnek alınarak burada inşa edilmiştir. Akari Mizunashi bu şehirde, ziyaretçileri su yollarında gondolla gezdiren rehberlerden biri olan Undine olmak için eğitim görür. Aria Company adlı küçük bir şirkette çalışır. Bu kurgu, hikâyeye zorla bir karşıt karakter sokmadan yapısal bir sorunu çözer. Çıraklık doğal olarak bölümlere ayrılır, çünkü her gezinti beraberinde bir müşteri, bir rota, bir mevsim ve kendi sonunu getirir. Bilimkurgu da kartpostallık bir süs olarak durmak yerine animenin fikrini destekler. Neo Venezia vardır, çünkü insanlar onu inşa etmeye karar vermiştir. Aria’ya göre huzur yaratılmalı ve ardından korunmalıdır. Aynı ilke karakterlerin gelişimini de şekillendirir. Aika ve Alice gibi çıraklar, Alicia Florence, Akira Ferrari ve Athena Glory gibi ustalarını gözlemleyerek gelişir. İlerlemeleri birilerini yenmekten değil, ustalarının rehberliğinden gelir. Böylece Aria, seçtiği sakinliği korurken gerçek bir gelişim de gösterebilir.

Dikkat Ancak İşçilik Sağlamsa İşe Yarar

Çatışma ortadan kalkınca her dakikayı ayakta tutacak başka bir şey gerekir. Aria, mekân duygusuna, seslerine ve ritmine güvenir. Suyun hareketine, ışığın niteliğine ve şehrin mimarisine zaman ve emek ayırır. Bu ayrıntılar, başka eserlerde olay örgüsünün üstleneceği işi yapar. Çoğu zaman bir sahnenin tamamı mekâna bakmaktan ibarettir, bu yüzden zayıf ya da sıradan bir arka planın ardında hiçbir şey kalmaz. Müziğe de aynı özen gösterilir. Açılış şarkısını Yui Makino seslendirir, bestesi ve düzenlemesi Mina Kubota’ya, sözleri Eri Kawai’ye aittir. Hem Makino hem de Kawai animenin içinde de şarkı söyler. Seri, en sessiz anlarının bazılarına vokal parçaları yerleştirerek drama anlayışını açık eder. Duygu, olayların aniden yön değiştirmesinde değil, bir anın nasıl gözlemlendiğinde yaşar. Natsume’s Book of Friends, aynı yöntemi ıssız kır manzaraları ve uzun yürüyüşlerle kullanır. Laid-Back Camp ise bunu soğuk havada, bir kamp ocağının sesinde ve yemeğin hazırlanıp yenirken çıkardığı seslerde bulur. Farklı mekânlar farklı ayrıntılar gerektirir, ama özgün ayrıntılara duyulan ihtiyaç değişmez. Bu animeler belirsiz bir atmosferle yetinemez. Kendilerine özgü görüntüleri ve sesleri çıkarırsan bir sahne sıkıcılaşır sıkıcılaşmaz anlatım biçimi dağılır. Altta onu ileriye taşıyacak bir olay örgüsü beklemez.

En İyi İyileştirici Animeler Neden Biraz Hüzün Barındırır?

Geçicilik, Aria’nın bütün duygu dünyasını ayakta tutar. Bu, onun dışında sıcacık olan bir animeye serpiştirilmiş hafif bir kasvet değildir. Çıraklar, artık çırak olmayacakları güne doğru çalışır. Mevsimler değişmeye devam eder ve bugün şehrin sularında kürek çeken herkes gittikten sonra da şehir varlığını sürdürecektir. Karşısında hiçbir şey olmadığında saf huzur kısa sürede şeklini kaybeder. En güçlü iyashikei bunu anlar ve ortamda biraz sızıya yer bırakır. Barakamon iyileştirici olabilir, çünkü hattatı oraya ilk geldiğinde küçük düşmüş ve yaratıcılığında ilerleyemez hâldedir. Natsume’s Book of Friends içindeki küçük iyilikler insana ferahlık verir, çünkü yalnızlık olay örgüsü için yaratılmış geçici bir durum değil, Natsume’nin hayatının olağan hâlidir. Aynı duygusal çizgiyi izlemeye devam edersen Only Yesterday veya 5 Centimeters per Second’a ulaşırsın. Bu eserler dikkatli gözlemi korurken teselliyi geri çeker. Bu da onları iyashikei’nin karşıtı değil, komşusu yapar. Fark, duygusal karşılığın şeklindedir. Anohana gibi göz yaşartıcı bir eser, süresi boyunca büyük bir duygusal boşalım hazırlar. Iyashikei ise baştan sona küçük teselliler sunar. Bunu bilinçli yapar ve bu tesellileri hiçbir zaman bütün duygunun bir anda boşaltılabileceği tek bir doruk noktasında toplamaz.

Ciddi İtiraz ve Neden Yetersiz Kaldığı

Iyashikei’ye sıkıcı demek yüzeysel bir eleştiridir. Daha güçlü itiraz, bu anlatım biçiminin yapımdaki kestirme yolları bir felsefe gibi gösterebilmesidir. Koreografisi hazırlanacak dövüşler yoktur, kalabalıklardan kaçınılabilir, karmaşık olay örgüsü mekaniklerinin storyboard’a dökülmesi gerekmez ve değişmeyen bir karakter kadrosu sabit bir mekânda durabilir. Bu bakışa göre animelerin yapımı ucuzdur ve yalnızca karakterlerin çekiciliğiyle satılmaları kolaydır. Savunucuları da sakin hissetmeyi, iyi yapılmış bir eser izlemekle karıştırabilir. Bu eleştiriye ciddi bir pay vermek gerekir, çünkü başarısızlık oranı acımasızdır. Iyashikei eserlerinin çoğu unutulup gider. Bir örnek zayıf olduğunda, bu zayıflığı gizleyecek hiçbir yeri yoktur. Yine de bu kırılganlık, sonuçta itirazın kendisine cevap verir. Ağır ilerleyen bir komedi, tek bir mükemmel espriyle kurtulabilir. Bir aksiyon serisi, mükemmel bir dövüş gelene kadar ayakta kalabilir. Bir iyashikei tatsızlaşırsa seyirciyi geri kazanmak için harcayabileceği bir yedeği yoktur. Kalıcı olan eserlerin, kendileri için önemli alanlarda açıkça ucuza kaçmadığı görülür. Arka plan çizimleri alışılmadık bir ayrıntı yoğunluğu taşır, ses tasarımları dikkatle dinlemenin karşılığını verir ve karakter yazımları yapay acil durumların yardımı olmadan ilgiyi canlı tutabilir. Kötü iyashikei, bu anlatım biçiminin kolay olduğunu göstermez. Uygulama aksadığında biçimin ne kadar az hata kaldırdığını tam olarak gösterir.

Iyashikei Neo Venezia’nın Ötesine Nasıl Geçti?

Iyashikei, Neo Venezia ile sınırlı kalmadı. Laid-Back Camp, yapısını bir hobiye bağlayarak bu anlatım biçimini geniş kitlelere taşıdı. Kampçılık, Aria’da Undine çıraklığının gördüğü işin aynısını görür. Her gezi, başı, ortası ve sonu olan, tekrarlanabilir bir birimdir ve hiçbir bölümünü gerekçelendirmek için bir karşıt karaktere ihtiyaç duyulmaz. Restaurant to Another World bu yaklaşımı isekai’ye taşır, burada tekrarlanan yapıyı bir menü sağlar. Sınırda kalan örnekler de aynı derecede faydalıdır, çünkü bu tanımın neleri rahatça kapsayamadığını gösterir. A Place Further Than the Universe, rahatlatıcı seyir listelerine sık sık girer, ama Aria’nın çizgisinde değildir. Onu hırs ve çözümlenmemiş bir yas ilerletir, dolayısıyla Aria’nın sessiz işleyişini bekleyen biri, bu animeyi sunulduğundan çok daha gürültülü bulacaktır. Bu örnekler, bu anlatım biçimini izlemenin doğru yoluna da işaret eder. Bölümleri art arda tüketmek de onu ikinci bir ekranda açık bırakmak da etkisini azaltır. Iyashikei, her seferinde tek bir oturum ve izleyicinin tüm dikkatini ister. Hızla tüketmek, eserin kurduğu deneyimin ta kendisini yok eder. Dikkat, iyi kısma geçmeden önce seyirciye yüklenen ek bir talep değildir. Animenin sunduğu şey dikkatin kendisidir.

Sıkça Sorulan Sorular