Isao Takahata, Studio Ghibli'nin Sessiz Dehası

Çizim yapmayan yönetmen

Takahata'nın Ghibli filmlerinin künyelerine bakınca aynı yerde sürekli bir eksiklik göze çarpıyor. Grave of the Fireflies, Only Yesterday, Pom Poko, My Neighbors the Yamadas ve Prenses Kaguya Masalı'nda yönetmen ve senarist olarak adı geçiyor. Animasyon yönetmenliği ise her zaman Yoshifumi Kondou, Yoshiharu Satou ve Katsuya Kondou gibi başka isimlere ait. Takahata bir masanın başına oturup çizimlere hareket kazandırmıyordu. İlk bakışta bir sınırlama gibi görünen bu durum, onun en büyük avantajına dönüştü. Animasyon becerileri güçlü bir yönetmen, filmini çoğu zaman çizmeyi en sevdiği konular etrafında şekillendirir. Miyazaki'nin uçuşa ve makinelere duyduğu tutkuyu bütün filmografisinde görmek mümkün. Takahata'yı yönlendiren böyle bir güç yoktu. Her projeyi bir yapı meselesi olarak ele alıyordu. Hikâyenin ihtiyaç duyduğu biçimi, ritmi ve performansları belirliyor, sonra çizimin bu ihtiyaçları karşılamasını bekliyordu. Etkisi daha az belirgin görevlerde de ortaya çıkabiliyordu. Kiki's Delivery Service'in künyesinde müzik yönetmeni olarak yer aldı. Bu görev onu görüntülerden çok filmin tonunu şekillendirmekle sorumlu kılıyordu. Çizim masasından uzak durması, animasyon konusunda daha az titiz olduğu anlamına gelmiyordu. Aksine, her yeni filmde animasyonun nasıl görünmesi gerektiğini yeniden düşünmesini sağlıyordu. Sonuçta ortaya tekrar eden bir görsel imzayla değil, bir yönetmenin tercihleriyle birbirine bağlanan eserler çıktı. Ekrandaki her çizgi başka bir sanatçının elinden çıksa bile Takahata'nın yaratıcılığı, görüntülerin ardındaki seçimlerde yatıyor. Künyelerinin önemli olmasının nedeni de bu. Adı çıkarıldığında birbiriyle ilgisiz görünecek üsluplar arasında tek bir yönetmenin nasıl geçiş yapabildiğini açıklıyorlar.

Filmleri Ghibli'ye çeşitliliğini kazandırdı

Miyazaki'nin filmlerini yan yana koy: Castle in the Sky, My Neighbor Totoro, Kiki's Delivery Service, Princess Mononoke, Spirited Away ve Howl's Moving Castle. Fantastik öğeler, uçuş ve daha büyük dünyalara adım atan çocuklarla dolu, görkemli ve temelde süreklilik taşıyan bir filmografi bu. Bu filmler Studio Ghibli'ye bir bez çantanın üzerinde bile tanınabilecek siluetini kazandırdı. Takahata'nın rafı ise farklı. Grave of the Fireflies, kırsalda açlıktan ölen iki yetim kardeşi anlatan bir savaş dönemi dramı. Only Yesterday, Yamagata'da çiftçilik yapmak için işine ara veren bir ofis çalışanını takip ediyor. Yolculuğu boyunca 10 yaşındaki hâline dair anıları tekrar tekrar araya giriyor. Pom Poko, Tokyo'nun büyümesini kaybetmekte oldukları bir mücadeleyi sürdüren şekil değiştiren tanukiler hakkında ekolojik bir güldürüye dönüştürüyor. My Neighbors the Yamadas, bant karikatür rahatlığında çizilmiş, geleneksel güzellik anlayışıyla ilgilenmeyen bir ev hayatı komedisi. Bu 4 filmin her biri farklı bir türe ait ve kendi görsel dilini konuşuyor. Birlikte ele alındıklarında Ghibli'nin çeşitlilik konusundaki ününün neredeyse tamamını açıklıyorlar. Miyazaki, filmlerini birbirinin aynısına dönüştürmeden tekrar tekrar keyifle dönülebilecek bir dünya yarattı. Takahata ise üstlendiği işin temel koşullarını sürekli değiştirdi. Onun bir filminden diğerine geçen bir izleyici yeni bir ton, konu ve çizim anlayışıyla karşılaşabiliyordu. Stüdyonun kimliğinin, onu üne kavuşturan türde bir fantastik anlatıyla sınırlanmasını engelleyen de bu ikinci raf.

Gerçekçiliği olağanüstü hissettirdi

Bu farklılıkların yetenek düzeyindeki eşitsizlikten değil, bilinçli tercihlerden kaynaklandığının en açık kanıtı Kazuo Oga. Oga, My Neighbor Totoro, Pom Poko ve Prenses Kaguya Masalı'nda sanat yönetmenliği yaptı. Yani aynı ressam, Miyazaki'nin pastoral bir filminde, Takahata'nın bir güldürüsünde ve yine Takahata'nın bir ağıtında çalıştı. Oga, Miyazaki için izleyiciyi içine çekmeye davet eden, doygun ve tamamlanmış manzaralar yarattı. Takahata ise aynı eli belgesel niteliğine yöneltti. Sonunda ondan tamamlanmış görüntüyü tamamen geride bırakmasını istedi. Takahata, son derece pahalı bir kare kare animasyon tekniğini, canlı çekimin incelememize yetecek kadar uzun süre sabit tutamadığı sıradan şeyleri yakalamak için kullandı. Tarlada harcanan emeğe, bir öğleden sonra anısının taşıdığı ağırlığa ve bir ailenin akşam yemeğine oturuşundaki kendine özgü hâle dikkat etti. Yakından bakınca bunların hiçbiri küçük şeyler değil. Filmleri, gözlemlenen hayatın da en az ejderhalar kadar animasyonu hak ettiğini ısrarla savunuyor. Böylesine tanıdık davranışları çizmek daha zor, çünkü izleyici sahte göründüklerinde bunu hemen anlıyor. Görkemli sahneler hayal gücüne dayanabilir, ama Takahata'nın gerçekçiliği tanıdık olanı fark etmemize dayanıyor. Buradaki özel efekt, küçük bir insan hareketinin bütün dikkat ona verilerek canlandırıldığını görmenin yarattığı şaşkınlık.

İzleyiciler neden sıklıkla Miyazaki'yi tercih ediyor?

Takahata'ya yöneltilebilecek en güçlü itiraz aynı zamanda en basiti: İzleyiciler sürekli Miyazaki'yi seçiyor. My Neighbors the Yamadas'ın izleyici puanı ortalama 6.9 civarında, Pom Poko yaklaşık 7.0, Only Yesterday ise yaklaşık 7.3. Diğer raftaki Spirited Away ise 8.6 civarında. Princess Mononoke ve Howl's Moving Castle'ın ikisi de yaklaşık 8.5 puanda. Takahata'nın filmleri daha yavaş ilerliyor, tonları daha tuhaf biçimlerde değişiyor ve onları sevmek zor olabiliyor. Grave of the Fireflies, insanların bir kez izledikten sonra büyük saygı duyduğu ama kendi isteğiyle tekrar izlemediği bir film olarak alışılmadık bir konum edindi. Sağduyulu bir eleştirmen, başyapıtları Miyazaki'nin yarattığına, Takahata'nın ise ilginç deneylere imza attığına karar verebilir. Buna verilebilecek 2 güçlü yanıt var. Takahata'nın en iyi eserleri kimsenin ikinci sırasına ait değil. Grave of the Fireflies yaklaşık 8.3 puanda, Prenses Kaguya Masalı ise 8.1 civarında ve izleyici puanına göre tüm zamanların ilk 100 yapımı arasında. Daha tutarsız ortalaması da doğrudan kendini tekrar etmeyi reddetmesinden kaynaklanıyor. Tek bir anlatım biçimini geliştirmeye devam eden yönetmen, filmden filme ustalığını artırabilir. Her projede yaklaşımını yeniden kuran yönetmen ise daha çok risk alır. Her Takahata filmi, ilk denemenin belirsizliğini taşır. Bu, düşük puanları ortadan kaldırmaz ama bu dalgalanmanın, eserlerini Ghibli için vazgeçilmez kılan özellikle neden iç içe olduğunu açıklar.

Prenses Kaguya, savını tamamlıyor

Takahata'nın son filmi, savını gözle görülür hâle getiriyor. Prenses Kaguya Masalı'nın künyesinde özgün fikir, senaryo ve yönetmenlik ona ait. Ayrıca şarkı sözlerini yazdı ve filmde kullanılan bir şarkıyı besteledi. Bu, bir stüdyo filmi için alışılmadık derecede kapsamlı bir yaratıcılık payı. Miyazaki'nin görkemli anlatımıyla en çok özdeşleşen besteci Joe Hisaishi, genellikle yükselip coşmayı reddeden müzikleri yazdı, yönetti ve seslendirdi. Dünyayı ise Kazuo Oga resmetti. Bu dünya, kömür kalem darbeleri ve sulandırılmış renklerle karşımıza çıkıyor. Kenarlara yakın yerlerde boş kâğıt görünüyor ve görüntüyü tamamlayan net selüloit animasyon çizgileri bulunmuyor. Kahramanın duyguları onu ele geçirdiğinde görüntü de aynı anda çözülüyor. O özgürleşirken çizim de dış hatlarından kurtuluyor. Animasyonda başka hiçbir eser bu etkiyi yaratmıyor. Film, Japon halk anlatılarının klasikleşmiş bir masalını uyarlıyor ve Heian sarayında geçiyor. Hiç acele etmeden 2 saati aşıyor. Konusu, Takahata'nın kariyeri boyunca yaklaştığı bir duygu: mono no aware, güzel bir şeyin geçip gitmesini izlemenin verdiği sızı. Tamamlanmamış görünüm bir süs değil. Filmin biçiminin doğrudan kahramanın iç dünyasına karşılık vermesini sağlıyor. Takahata, çizimin stüdyoya özgü bir üsluba değil, her hikâyenin kendisine hizmet etmesini isterken yıllardır bu fikrin peşindeydi. Bu onun yaptığı son filmdi. Fikrini bu kadar eksiksiz ifade ettikten sonra bir başkasına ihtiyacı kalmadı.

Sıkça Sorulan Sorular