Akira ve Kabuktaki Hayalet Siberpunkı Nasıl İnşa Etti?

Görsel dilden önce fikirler vardı

Bilimkurgu edebiyatı, iki film de ortaya çıkmadan çok önce ağlarla örülü bir gelecek hayal etmişti. William Gibson, türün jargonunu ve şirketlerin çürümüş dünyasını ortaya koydu. Philip K. Dick ise üretilmiş bir zihnin kişi sayılmayı hak edip etmediğini çoktan sormuştu. Bu bağlantı Kabuktaki Hayalet ile o kadar yakından ilişkilendiriliyor ki Do Androids Dream of Electric Sheep? hâlâ filmin etiketleri arasında yer alıyor. Blade Runner bu meseleleri hava ve ışık aracılığıyla perdeye taşıdı. Yine de bir estetiğe sahip olmakla başka sanatçıların öğrenebileceği bir anlatım diline sahip olmak farklı şeyler. Bu dil, tekrarlanabilir tercihlerde yatıyor: Altındaki insanı küçücük gösterecek biçimde kadraja alınmış bir şehir silüeti, anıları başkasına ait olabilecek bir yüzün üzerinde uzun uzun duran bir çekim ya da görkemli bir sahneden aniden sessizliğe geçiş. Blade Runner’ın öyle kendine özgü bir atmosferi vardı ki onu kopyalamak, başka bir filmi kolayca taklit gibi gösterebilirdi. Akira ve Kabuktaki Hayalet ise incelenip yeniden kullanılabilecek yöntemler sundu. Birlikte, kadraj ve tempo için pratik bir anlatım diliyle bu tekniklere uygun bir dizi mesele ortaya koydular. Sonraki pek çok eserin onlara dönüp bakmasının sebebi bu. Bir yönetmen romandaki bir paragrafı doğrudan perdeye taşıyamaz, ama bir kadraj doğrudan alıntılanabilir.

Akira, siberpunka kontrol edilemeyecek kadar büyük bir beden veriyor

Katsuhiro Otomo kendi mangasını uyarladı ve filmi bizzat yönetti. Yaratıcı sürecin aynı kişide birleşmesi Akira’nın her yerinde görülüyor. Neo-Tokyo hiçbir zaman aksiyonun arkasına yerleştirilmiş bir dekor gibi hissettirmiyor. Felaketten sonra yeniden inşa edilmiş ve şimdiden tekrar çürümeye başlamış ikinci bir başrol gibi işliyor. Otomo’nun siberpunkın sinema diline büyük katkısı hareket. Onun geleceğinde seyirci, siyaseti anlamlandırmaya vakit bulamadan hızı hissediyor. Kaneda’nın motosikleti ve ardında bıraktığı ışık izi meşhur görüntülere dönüştü, ama güçlerini çevrelerindeki dünyadan alıyorlar. Çete çatışmaları, gençlerini açıkça terk etmiş bir şehrin altında yaşanıyor. Bu birleşim, türün toplumsal yapısını kurdu: Tükenmiş bir devlet görkemli altyapıya hükmederken, en alttakiler kaybedecek bir şeyi kalan tek insanlar oluyor. Ardından Akira, taklitçilerinin o günden beri peşinden gitmeye çalıştığı bir yere varıyor. Tetsuo güç kazanıyor, ama korku yalnızca onun bu güçle yapmayı seçtiği şeylerden kaynaklanmıyor. Kendi bedeninin nerede bittiğine dair bütün sınırlar belirsizleşiyor. Siberpunkın bedeni güçlendirmeye dair temel korkusu, sinema perdesinde tam karşımızda duruyor. Bir yükseltme, kullanıcısını özgürleştirmek zorunda değil. Onu isteyen kişiyi tüketebilir de.

Kabuktaki Hayalet benliği veri olarak ele alıyor

Mamoru Oshii, Kabuktaki Hayalet’e neredeyse tam tersi bir yaklaşım getiriyor ve iki film arasındaki fark, siberpunka böylesine geniş bir alan açıyor. Production I.G bünyesinde Masamune Shirow’nun mangası üzerine çalışan Oshii, aksiyon etrafında kurulmuş bu malzemeyi, altında yatan soru açıkça duyulana kadar yavaşlattı. Binbaşı Motoko Kusanagi, Section 9’un operasyonlarına liderlik ediyor. Batou onun yanında çalışıyor, Togusa hâlâ çoğunlukla etten oluşan ekip üyesi olarak kalıyor ve Aramaki işleri masa başından yönetiyor. Hedefleri, Project 2501 olarak kayda geçmiş ve sokakta Puppet Master olarak bilinen bir varlık. Bu varlık, kendisinin bir kişi olduğunu öne sürmeye başlamış. Vakanın işleyişi, Binbaşı ve onun kendine dair anlayışı üzerindeki etkisinden çok daha az önemli. Herkesin kopyaladığı bölümler çoğu zaman dövüş içermeyenler. Kanal şehrinde geçen uzun, sözsüz yolculuk bunlardan biri, filmin başka bir yerinde de kara sulara dalış var. Kenji Kawai’nin ilahisi, kendi rüyasına hapsolmuş gibi görünen bir şehrin üzerinde yankılanıyor. Shouji Kawamori’nin mekanik tasarımı, makinelere kusursuz ve klinik bir varlık kazandırıyor. Oshii’nin donanıma duyduğu hayranlık filmi hiçbir zaman bir ürün sergisine dönüştürmüyor, çünkü her parça bilinçle ilgili aynı soruyu derinleştiriyor. Böylece siberpunkın diğer anlatım tarzı doğdu: Tavrı soğuk ve soruşturma odaklı, amacı felsefi.

En güçlü itiraz, Batı edebiyatının önce gelmiş olması

En ciddi karşı argüman, hakkını veren bir yanıtı hak ediyor. Bu filmlere atfedilen her fikir, filmler gösterime girmeden önce basılı eserlerde bulunabilir. Batı edebiyatı şirket distopyasını ve ele geçirilmiş zihni çoktan ortaya koymuştu. Ruh sahibi olduğu iddiası, onu denetleyen insanlardan daha güçlü olabilecek yapay bir insanı da hayal etmişti. Blade Runner yağmuru perdeye çoktan taşımıştı. Bu bakış açısına göre anime siberpunkı hiç inşa etmedi. Zaten var olan bir türü görselleştirdi, bunu çok güzel yaptı ve seyirci onun versiyonunu tekrar tekrar izlediği için övgüyü topladı. Bu anlatıda gerçek payı var, ama bir fikirle insanların kolayca aktarabileceği bir biçim arasındaki farkı kaçırıyor. Akira ve Kabuktaki Hayalet, ağa bağlı zihni icat etmedi. Sonraki sinemacılara bunu anlatmak için işleyen bir sinema dili sundular, hem de bütün bir olay örgüsünü yeniden üretmeden tanınıp uyarlanabilecek bir dil. Kaynaklar da burada önemli. İki film de kendilerinden önce gelen Batı romanlarından değil, Japon mangalarından uyarlandı. Bu romanlarla ilişkileri, tek bir soy çizgisinden basitçe ödünç almaktan ibaret değil. Siberpunk paralel kökler üzerinden gelişti. Bu kaygıların çoğunu yeniden kullanılabilir bir görsel dile dönüştüren kol ise anime oldu.

İki soyun izleri hâlâ görülüyor

Ardından gelen animelerin çoğu iki büyük aileden birine yerleştirilebilir. Akira, hareketli anlatım çizgisini başlatıyor. Bunun izlerini Akudama Drive’ın neonlara bulanmış suç kaosunda görebilirsin ve günümüzdeki en belirgin durağı Cyberpunk: Edgerunners. Ölüme mahkûm genç karakterler, bedeni güçlendirmeyi kendini yok etmekle bir tutan bir dünyayı miras alıyor. Onlar için hız hem bir yaşam biçimi hem de ölüm yolu oluyor. Kabuktaki Hayalet ise kimlik ve devletin gücüyle ilgili sorularla düşünsel çizgiyi başlatıyor. Kendi televizyon devamı Stand Alone Complex, Binbaşı’nın birimini süregelen bir soruşturma dizisinin merkezine yerleştirdi. Psycho-Pass bu özel birim yapısını alıp niyetleri okuyabilen bir devletin ne yapacağını soruyor. Serial Experiments Lain, benliğin veri olduğu iddiasını en baş döndürücü sonucuna götürüyor. Ergo Proxy ve Texhnolyze, atalarını çekici kılan havalı dış görünüşün büyük bölümünü atarken dehşet duygusunu koruyor. Daha yumuşak tonda devamcılar da var. Vivy: Fluorite Eye’s Song ve Pluto, tonları ve hikâyeleri farklı olsa bile hâlâ Puppet Master’a yanıt veriyor. Her biri sonunda aynı meseleyle yüzleşiyor: Üretilmiş bir zihnin kendine ben deme hakkını kazandığı an. Tarzlar ayrılıyor, ama iki aile de sınırlarına artık güvenilemeyen bir insana dönüp duruyor.

Neonu kopyalamak neden asla yetmez?

Neon işin yeniden üretilmesi kolay kısmı. Bir yapım ıslak bir sokak kurabilir, titreşen bir hologram ekleyebilir ve sahneye bir synth melodisi yerleştirebilir. Günümüz siberpunkının pek çoğu tam da bunu yapıyor, bu da neden büyük kısmının doğru görünürken içi boş hissettirdiğini açıklıyor. Akira ve Kabuktaki Hayalet ise bir sınırın çözülmesiyle ilgileniyor. Tetsuo artık bedeninin nerede bittiğini bilemiyor. Binbaşı zihninin sınırını doğrulayamıyor. İki film de seyirciye bu sınırın eski yerine döndüğünü görmenin rahatlığını sunmuyor. Bu rahatsızlığı taklit etmek, bir renk paletini kopyalamaktan daha zor, çünkü yönetmenin olay örgüsünü durdurup belirsiz bir fikrin üzerinde kalmasını gerektiriyor. Otomo buna ezici bir ölçekle ulaşıyor. Oshii ise sessizlikle. Onların en iyi takipçileri bu farkı anlıyor. Cyberpunk: Edgerunners ve Serial Experiments Lain görünüş ve hareket bakımından çok farklı olabilir, ama ikisi de asıl hikâyenin hiçbir zaman donanım olmadığını biliyor. Önemli olan, insanla ona etki eden her şey arasındaki kaybolmuş sınır. Bunu iyi işle, yağmur olmasa da olur. Görmezden gel, sınırsız bir neon bütçesi bile esere ağırlık kazandıramaz.

Sıkça Sorulan Sorular