Evangelion’dan Trigger’a Gainax Mirası

Gerçek hikâye jenerikte saklı

Önce Hiroyuki Imaishi’nin Evangelion jeneriğindeki yerine bakalım. Serinin ikinci yarısının büyük bölümünde ara animasyon sanatçısı olarak listeleniyor. Serinin sonlarına doğru adı anahtar animasyon altında da geçiyor. Ara animasyon, sektörün en alt basamağında yer alır. Başkasının çizimlerini birbirine bağlayan kareleri çizmek, adı pek anılmayan bir emektir. Çoğu zaman da açık olan tek kapı bu olduğu için kabul edilir. Şimdi aynı listedeki diğer isimlere bakalım. Karakter tasarımını Yoshiyuki Sadamoto üstlendi. Tensai Okamura storyboard ve bölüm yönetmenliğinde çalıştı, Keiji Gotou anahtar animasyona katkıda bulundu, Hiroshi Yamaguchi ise senaryolar yazdı. Bugün bakınca bu liste, sıradan bir yapım jeneriğinden çok geleceğin yıldızlarından kurulmuş bir kadroyu andırıyor. Bu kadar çok müstakbel yıldızın bir araya gelmesini şanslı bir tesadüf diye açıklamak kolay. Bu düşünceye göre ünlü bir yapım yetenekli insanları çeker ve bazıları da doğal olarak sonradan ünlenir. Ben bu tabloyu tersinden okuyorum. Böyle bir yoğunluk, kendini henüz kanıtlamamış çalışanları doğrudan kareler üzerinde çalıştırmaya ve ardından onların kendi yaratıcı imzalarını korumalarına izin vermeye hazır bir stüdyoda ortaya çıkar. Evangelion burada önemli, çünkü basamakları görebiliyoruz. Imaishi hikâyeye yetkinliğini çoktan kanıtlamış ünlü bir yönetmen olarak girmiyor. Jenerikteki yolculuğu, başkasının tamamladığı hareketin içinde kaybolması amaçlanan bir işle, en alt basamaklara yakın bir yerde başlıyor. Sonraki kariyeri o başlangıç noktasını silmiyor. O işi yapan kişiye yükselme ve karede kendine özgü, tanınabilir bir karar bırakma fırsatı verildiğinde neler olabileceğini gösteriyor. Bu yüzden Gainax’ın en kalıcı belgesi bir tasarım kılavuzu değil. Yapımda emeği geçen isimlerin listesi.

Mirasçıları ortak bir görsel dili paylaşmıyor

Imaishi’nin kariyerini takip edince ailenin gürültülü koluna ulaşıyoruz. Gurren Lagann’ı henüz Gainax’tayken yönetti. Daha sonra Masahiko Otsuka ile ayrılıp Trigger’ı kurdu. Bu çizgi orada Kill la Kill, Promare, Little Witch Academia ve Cyberpunk: Edgerunners ile devam ediyor. Bu işler esnek ve kulakları sağır edecek kadar gürültülü. Aynı zamanda çoğu stüdyoyu utandıracak kadar yüksek sesle samimiler. Sadamoto’nun yolu ise bundan daha farklı olamazdı. Shinji ve Rei’yi tasarladıktan sonra sonraki on yılları Mamoru Hosoda filmlerindeki aileleri tasarlayarak geçirdi: The Girl Who Leapt Through Time, Wolf Children, The Boy and the Beast ve Mirai. Bu filmler ev içi hayatına odaklanan, sıcak ve sabırlı işler. Neredeyse tam zıt bir tonda ilerliyorlar. Okamura da aynı yapımdan çıkan başka bir yolu temsil ediyor. Evangelion bölümleri için storyboard hazırladıktan sonra hüzünlü, yolculuklarla dolu Wolf’s Rain’i yönetti. Trigger’dan bir kareyi Wolf Children ve Wolf’s Rain’den birer karenin yanına koy. Karşılaştırma somutlaşır somutlaşmaz sözde ortak stüdyo üslubu ortadan kayboluyor. Renkleri uyuşmuyor. Çizgileri, tempoları ve tonları da öyle. Bu farklar, miras alınmış tek bir görsel kimliğin küçük varyasyonları diye geçiştirilemeyecek kadar büyük. Gainax ardındakilere belirli bir görünüm aktarmış olsaydı, bu kadar ayrışmanın bir anlamı olmazdı. Oysa tamamlanmış eserlerde bu ayrışma apaçık ortada. Bu kariyerleri birleştiren şeyi bir kareyi dondurup ortak bir iz arayarak bulamazsın. Bağ, seçim yapma konusunda kimlere güvenildiğinde, bu güvenin ne kadar erken verildiğinde ve herkesin ayrıldıktan sonra onunla ne yaptığında yatıyor.

Miras, seçim yapma izniydi

Bu projelerin başka bir ortak yanı var ve bunun dış görünüşleriyle pek ilgisi yok. Evangelion özgün bir eser. Yapımın kendini güvenceye almak için yaslanabileceği bir manga yok. Gunbuster da özgün, FLCL, Gurren Lagann, Kill la Kill ve Promare de öyle. Tekrar tekrar karşımıza çıkan alışkanlık, her seferinde yeniden alınan bir risk: Kimsenin daha önce okumadığı bir şey üretmek, ardından onu çizen insanlara nasıl görüneceğine karar verme alanı tanımak. Bu riski tamamlanmış tek bir karede bulamazsın. Gainax’a özgü bir görsel üslup arayışlarının sürekli sonuçsuz kalması da bu yüzden. Asıl mesele yapımın örgütlenişinde ve ekibe verilen yetkide yatıyor. Bu düzeni sektörün varsayılan modeliyle karşılaştır. Sevilen bir manga müşteri gibi davranır, storyboard ona sadık kalmak zorundadır ve animatörden doğru çizmesi beklenir. Bu sistemde bir ara animasyon sanatçısı on yıl boyunca aynı konumda kalabilir. Kimse ondan kareyi sorgulamasını ya da kabul gören biçimin doğru olup olmadığına karar vermesini istemez. Evangelion’un ikinci yarısı, alternatifin en açık örneğini sunuyor. Zamanlama ve durağanlık ifade araçlarına dönüşüyor. Uzun süre tutulan kareler ve yalın metinler de aynı işlevi görüyor. Bu kararları hangi koşullar zorunlu kılmış olursa olsun, genç ekip bir karenin tartışmaya açık olduğunu görebiliyordu. Bu ders, bir dizi görsel numaradan daha uzağa taşınır. Bir renk paletini kopyalarsan sonuç kaynağını işaret eder. Genç bir sanatçıya gerçek kontrol verirsen sonuç daha önce yapılmış hiçbir şeye benzemeyebilir. Gainax, tamamlanmış yapımlarda eleştirmenlerin adını koyabileceği düzenli bir imza bulunmadığında bile bu ikinci sonucu defalarca mümkün kıldı.

Havayı kopyalayanlar yöntemi kaçırdı

Bir de taklit üzerine kurulu başka bir soy çizgisi var ve bu daha zayıf olanı. Mecha zaten ciddi bir geleneğe sahipti. Mobile Suit Gundam çok önceden türün oyuncaklardan ziyade siyasetle ve bedellerle ilgilenmesini sağlamıştı. Evangelion’un kattığı şey ciddiyet değil, iç dünyaydı. En görünür yüzey özelliklerini ödünç almak daha kolaydı, bu yüzden sonraki pek çok seri bunları aldı: İsteksiz bir genç pilot, anlaşılması güç dinî imgeler ve üçüncü perdede yaşanan bir psikolojik çöküş. RahXephon bu mirası, kaynağıyla tartışabilecek kadar açık biçimde sergiliyor. Darling in the Franxx aynı genel yapıyı hedefliyor ve çoğunlukla yalnızca o yapıyı yakalayabiliyor. Karakter yazımının taşıyamadığı bir finale doğru giderek büyüyor. Serial Experiments Lain aynı döneme ait ve iç dünyaya duyulan ilgiyi paylaşıyor, ama o alana kendi yolundan ulaşıyor. Hâlâ etkisini korumasının nedeni de tam olarak bu bağımsızlık. Puella Magi Madoka Magica ise gerçek istisna. İnsanlar ona durmadan büyülü kızların Evangelion’u diyor, ama bu etiket seriye hak ettiği değeri vermiyor. Önceki yapımın yapısal cesaretini aldı. Türün vaatlerini, onları bozmak için kullanırken Evangelion’un imgelerine dokunmuyor. Bu ayrım önemli, çünkü etkiyi aksesuar ve olay örgüsü malzemelerine indirgendiğinde fark etmek en kolayı. Üzgün bir pilot ya da uğursuz bir sembol göndermeyi hemen belli eder, ama ikisi de bir yapımın nasıl düşündüğü hakkında pek bir şey söylemez. Madoka Magica işe yarayan mirası anladı. Bir türün kendi beklentilerini ona karşı kullanma cesaretini ödünç aldı, ardından kendi anlatmak istediğine uygun imgeler buldu. Yüzeysel ardıllar Evangelion’un dış hatlarını koruyor. Daha güçlü eserlerse o dış hatları ilk ortaya çıkaran özgürlüğü koruyor.

En güçlü itiraz, stüdyonun kendi tarihi

Bu yoruma yönelik ciddi itiraz, geçmişe bakarak bir mit yarattığı yönünde. Anime, serbest çalışanlardan oluşan küçük bir sektör ve amiral gemisi niteliğindeki bir yapım her yerden çalışanları kendine çekiyor. Elbette ünlü bir yapımın jeneriğinde, sonradan ünlenmiş insanlar bulunacak. Bir ara animasyon sanatçısının sonraki kariyerini Gainax’a mal etmek, yolcuların sonunda vardığı yer için otobüse pay çıkarmaya benzeyebilir. İtirazın daha keskin bir hâli daha da ileri gidiyor. Bu dağılma, şirket ayakta kalmayı başaramadığı için yaşandı. Çalışanları ayrıldı. Anno, Evangelion’u orijinal seriden sorumlu stüdyonun dışında bir film dizisi olarak yeniden kurdu. Dizi Evangelion: 1.0 You Are (Not) Alone ile başladı ve Evangelion: 3.0+1.0 Thrice Upon a Time’a kadar uzandı. Bu filmleri kendi kurduğu bir stüdyoda yaptı. Bu sonuca miras demek, kayıpları soy bağı diye yeniden adlandırma riski taşıyor. Bu itirazın büyük kısmı haklı, ama savı çürütmüyor. Her iki tanım da aynı uygulamaya ve aynı zayıflığa işaret ediyor. Yirmili yaşlarındaki birine, kıdeminin henüz hak ettiğini söylemediği bir zamanda storyboard emanet eden iş yeri, aynı zamanda kurumsal dayanağı pek güçlü olmayan bir iş yeridir. Özgürlükle istikrarsızlık birbirine bağlı. Çalışanlar yaratıcı söz hakkının erkenden gelebileceğini öğreniyor, ardından bu hakkı veren kurumun onlara kalıcı bir yuva sunamayabileceğini keşfediyor. Ayrılıklar Gainax’ı düzenli bir devir planına sahip, istikrarlı bir akademiye dönüştürmüyor. Etkisinin neden kesintisiz bir stüdyo kimliği yerine dağınık kariyerlerde görüldüğünü gösteriyor. Gainax’a bir kuluçka ortamı demek, yaşanan zararı ya da karmaşayı romantikleştirmemeli. Yalnızca bu çelişkiyi doğru tarif etmeli. Stüdyo genç sanatçıların hızla gelişebileceği koşulları yarattı, ama onları güvenilir biçimde bünyesinde tutan bir yer olamadı. Kuluçka ortamını bu istikrarsızlıktan ayıramazsın, çünkü tarihsel kayıt ikisini birden gösteriyor.

Gainax’ın cesareti nereye vardı?

En gürültülü yanıtı Trigger veriyor ve gördüğü ilgiyi hak ediyor. Cyberpunk: Edgerunners, bu yaratıcı dilin yalnızca zaferi değil trajediyi de taşıyabildiğinin günümüzdeki en açık kanıtı. Daha sessiz yanıt ise asıl iddiayı daha da güçlendiriyor. Sadamoto’nun tasarımlarıyla şekillenen Hosoda filmleri, etkileyici bir çizimin gerçekçi olandan daha önemli olduğu inancını paylaşıyor. Bu filmlerde inanç, bir galaksiye değil, mutfak masasına yöneliyor. Aile benzerliğini anlamlı kılan da tam olarak ölçek ve atmosfer farkı. Mesele tekrarlanan bir poz ya da renk tercihi değil. Bir çizimi, taşıması gereken duyguya göre eğip bükme özgüveni. Evangelion ise bir televizyon dizisinin normal ömrünü aşıp hava durumu gibi bir şeye dönüştü. Netflix’te izlenebiliyor, her hafta tartışmalara ilham veriyor ve türünü içeriden kırmak isteyen her seri için bir referans noktası olmayı sürdürüyor. Bunların hiçbiri her sıra dışı modern yapımın Gainax’a ait olduğu anlamına gelmiyor, etkiyi sahipliğe de dönüştürmüyor. Anlamı şu: Orijinal seri, yaratıcılar bir türün güvenli seçeneğini reddettiğinde neler olduğunu tartışmak için hâlâ bir dil sunuyor. Kısa bir izleme rotası bu soy çizgisini görmeyi kolaylaştırıyor. Stüdyonun depremden önceki hâlini görmek için Gunbuster ile başla. Depremin kendisi için Neon Genesis Evangelion’u, ardından hayatta kalanların enkazdan ne çıkardığını görmek için Gurren Lagann’ı izle. Bu üç eser tutarlı bir görsel marka sunmuyor ve bu tutarsızlığın kendisi bir kanıt. Aktarılan şey üslup değildi. Cesaretti. Cesaret yoluna devam ediyor, çünkü her yeni yaratıcıya farklı bir yanıt üretme izni veriyor. Gainax’ın gerçek mirasçılarının birbirine bu kadar az benzemesinin nedeni de bu.

Sıkça Sorulan Sorular