Animeler Yas ve Kayıpla Nasıl Baş Ediyor?

Bir Dil Meselesi Olarak Yas

Violet Evergarden, başkarakterine aslında bir tez niteliği taşıyan bir iş veriyor. Başkaları adına yazan ücretli bir kâtip, yani bir Auto Memories Doll olarak yabancıların karşısına oturuyor, söyleyebildikleri ne varsa dinliyor ve bunları gerçekten gönderebilecekleri bir mektuba dönüştürüyor. İşi duyguları başka bir dile aktarmak ve bunu çok iyi yapıyor. Ama serinin büyük bölümünde aynı şeyi kendisi için yapamıyor: Sevdiği birinin ona söylediği son sözler, anlamını çözemediği tek metin. Reiko Yoshida’nın seri kurgusu bu ironinin üstüne bilerek gidiyor. Aldığı her iş, Violet’ın henüz yapamadığı bir çevirinin provası. Üstelik bu işlerin ne kadar azının gerçekten ölümle ilgili olduğuna dikkat et. Bazı müşteriler âşık, bazıları sevdikleriyle arasına mesafe koymuş, bazılarınınsa zamanı tükeniyor. Seri, hepsinin aynı yerden hareket ettiğini söylüyor: Bir duygu, onu ifade etmeye yarayan kelimelere artık sığmıyor.

Asıl Yükü Bölümlük Yapı Taşıyor

Animeye pek teslim edilmeyen yapısal bir avantajı var. Bir film tek bir yas hikâyesi seçip onun peşinden gitmek zorunda. Grave of the Fireflies, dayanması güç tek bir yolculuğu seçiyor ve onu yumuşatmayı reddediyor. Filmin etkili olmasının da çoğu insanın onu yalnızca bir kez izlemesinin de nedeni tam olarak bu. Bölümlük bir seri ise filmin yapamayacağı bir şeyi yapabiliyor: Farklı örneklere bakmak. Violet Evergarden, sıkı bir tek cour boyunca çoğunlukla bir antoloji gibi ilerliyor: Yeni bir müşteri, yeni bir ev, kaybın yeni bir biçimi, ardından bir çözüm ve vedalaşma. Gerilim giderek tırmanmıyor. Hikâyeler birbirinde yankılanıyor. Bu yapı, yasın tek bir seyri olan tek bir duygu değil, yalnızca dışarıdan bakınca birbirine benzeyen bir deneyimler bütünü olduğunu usulca anlatıyor. Bu sırada başkarakterin kendi yolculuğu çok küçük adımlarla ilerliyor, olması gerektiği gibi. Onu tek bir dramatik aydınlanmayla iyileştiren bir yapım, bu sürecin gerçekte nasıl işlediği konusunda yalan söylemiş olurdu.

Animasyon Boş Sandalyeyi Çizmeyi Seçmek Zorunda

Canlı çekim bir oda görüntülediğinde yokluk kendiliğinden ortaya çıkar: Eksik olan kişi sadece kadrajda değildir. Animasyonda yokluk kendiliğinden oluşmaz. Kadrajdaki her nesne bilinçli olarak çizilmiştir. Bu yüzden boş bir sandalye, açılmamış bir çekmece ya da kimsenin kullanmadığı bir yemek takımı yaratıcı bir tercihtir ve izleyici adını koymasa bile bu tercihi hisseder. Kyoto Animation, bu serinin bütün anlatım dilini bunun üzerine kurdu. Seri yüzlerden çok elleri izliyor. Daktilo tuşlarına basan parmaklar, tereddüt eden bir kavrayış, insanların söylemek istediklerini söylemek yerine yaptıkları küçük fiziksel hareketler. Naoko Yamada serinin en çok alıntılanan bölümlerinden birinin storyboard’unu hazırladı, Yasuhiro Takemoto ise başka bölümleri yönetti ve storyboard’larını çizdi. İkisinin katkısıyla seri, bir planı rahat hissettirdiği süreden biraz daha uzun tutmayı öğrendi. Youta Tsuruoka’nın ses yönetimi de ortam sesiyle, tuşların tıkırtısıyla ve bir cevap gelmesi gereken yerdeki sessizlikle işi tamamlıyor. A Silent Voice da aynı dili kullanıyor: Kamerayı ağlayan yüze değil, nesneye çevir.

En Güçlü İtiraz: Bu Sadece Ağlatmak İçin Tasarlanmış Değil mi?

Haklı eleştiri şöyle: “Hüzünlü anime”, malzemeleri belli bir ürün kategorisi. Çocukluk arkadaşı, büyük ifşaya denk getirilen geçmişe dönüş, 4 saniye erken giren piyano ve konan teşhis. Anohana da Your Lie in April da bu düğmelere basmakla suçlanıyor ve bu suçlama hiç de saçma değil. İkisi de ince hesaplarla kurulmuş. İkisi de tam olarak nerede ağlamaya başlayacağını biliyor ve buna doğru ilerliyor. Yine de bu suçlamanın yerini bulduğunu düşünmüyorum, çünkü yanlış şeyi sorguluyor. Bütün dramlar hesapla kurulur, önemli olan bu hesabın neye hizmet ettiği. O yüzden daha keskin bir ölçüt kullan: Yapım ölümden sonrasına da zaman ayırıyor mu? Doruk noktasına cenazede ulaşan bir hikâye, ölümü bir sonuç olarak kullanmıştır. Anohana gibi, kimsenin geride bırakmayı başaramadığı bir kayıptan çok sonra başlayan bir hikâye ise gerçekten yas hakkındadır. Violet Evergarden, savaş çoktan bittikten sonra başlıyor. İlk mektup yazılmadan önce kayıp çoktan geçmişte kalmış oluyor. Aradaki farkı gösteren de bu.

İyileşme İrade Değil, Sosyal Destek Meselesi

İngilizce konuşulan dünyanın prestij dramaları, bir evde tek başına yasını yaşayan, duygularını kendi içinde işleyen karakterleri sever. Animeler bunu neredeyse hiç böyle göstermez. Yası bir iş yerinin ya da sonradan kurulmuş bir ailenin içine yerleştirir ve işi karakter topluluğuna bırakır. Violet’ın iyileşme süreci, CH Postal Service’te Claudia Hodgins, Cattleya Baudelaire, Benedict Blue ve ona büyük ölçüde öğüt vermeyen iş arkadaşları arasında gerçekleşiyor. Ona iş vermeye ve onu aralarında tutmaya devam ediyorlar, hepsi bu. Bunun en açık örneği March Comes in Like a Lion: Depresyondaki bir genci komşuları besliyor, ta ki yemek yemek yeniden yaşamaya dönüşene kadar. Anohana’da ise bütün grup fiziksel olarak bir araya gelmeden hiçbir şey çözülemiyor. Bu yapımların ortak savı şu: İyileşmek için bir destek ağı gerekiyor. Birilerinin yemekle, işle, evden çıkmak için bir sebeple tekrar tekrar kapını çalması gerekiyor. Bu, yas tutan kişinin kendi kendini gizlice onarmasının beklendiği modelden farklı ve bence daha gerçekçi bir model.

Asıl Mesele Kapanış Değil, Zaman

Bu anlatı biçiminin doğru yaptığı son şey de süre. Bu hikâyelerde yas sona ermiyor, ölçeği değişiyor. Frieren: Beyond Journey’s End bunun en saf ifadesi: Yol arkadaşlarından daha uzun yaşayan bir büyücü, sahip olduklarının büyüklüğünü ancak sonrasında, yavaş yavaş kavramaya başlıyor. Eleştirmenlerin bunu anlatmak için başvurduğu kısa ifade mono no aware, yani her şeyin geçip gitmesinin içinde barındırdığı sızı. Bu ifade yerinde, ama meselenin pratik yanını biraz eksik bırakıyor: Bu yapımlar ilk haftanın değil, 5. yılın nasıl hissettirdiğiyle ilgileniyor. Violet Evergarden başkarakterinin yaşadıklarını silip attığını asla iddia etmiyor. Hikâyenin kendini son bir görüntüyle mühürlemek yerine sonrasında bir yan hikâye ve bir uzun metrajlı filmle devam etmesi de çok şey anlatıyor. Anlatı biçimi burada dürüst davranıyor. Bunun son sayfası yok. Mektuplar gönderilmeye devam ediyor ve birileri onları yazmayı sürdürüyor.

Sıkça Sorulan Sorular